İçeriğe geç
Haber Akışı Teknoloji Yaşam Akıllı Telefon Sosyal Medya Uygulamalar Sağlık Yapay Zeka Listeler Pembe TV Son dakika
  1. Ana sayfa
  2. Sağlık

Otoimmün hastalık, kadınlarda neden artıyor?

Otoimmün hastalık riskinin hormon geçişleriyle ilişkisi araştırılacak. 50 milyon dolarlık AMPt programına Türkiye'deki kurumlar da başvurabiliyor.

Seda Alkan

okunma

Aydınlık bir immünoloji laboratuvarında kan örneği tüplerini ve dizüstü bilgisayardaki grafikleri inceleyen kadın araştırmacı
30 saniyede bu haberin özeti
  • AMPt, otoimmün hastalık riskinin hormon geçişleriyle ilişkisini araştıracak.
  • 50 milyon dolarlık program, alevlenmeleri haftalar öncesinden tahmin etmeyi hedefliyor.
  • Türkiye'deki tüzel kişiler, araştırma programına başvurabiliyor.

Wellcome Leap'e göre otoimmün hastalık riski, östrojenin bağışıklığın kendi dokusunu tanımasını etkilediği ergenlik, doğum sonrası ve menopozda artıyor.

Wellcome Leap'in 16 Kasım 2026'da erişilen program açıklaması, bu bağlantıyı araştıracak AMPt girişiminin kapsamını ortaya koyuyor. Wellcome Leap ve Pivotal, üç yıllık çalışmalar için toplam 50 milyon dolar ayırıyor. Program, hastalık başlangıcını ve alevlenmeleri önceden tahmin etmeyi amaçlıyor.

Aydınlık bir immünoloji laboratuvarında kan örneği tüplerini ve dizüstü bilgisayardaki grafikleri inceleyen kadın araştı

Kendi durumunuz için mutlaka doktorunuza danışın. Bu haber, bir araştırma programını anlatıyor ve tanı veya tedavi önerisi içermiyor. Programın hedefleri, henüz elde edilmiş klinik sonuçlar anlamına gelmiyor.

Otoimmün hastalık nedir?

Otoimmün hastalık, bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularını hedef almasıdır. Wellcome Leap'in aktardığı verilere göre otoimmün hastalık hastalarının 5'te 4'ü kadın. Dünya genelinde 400 milyondan fazla kadın, bu hastalıklarla yaşıyor.

Program, etkilenen her kadının yaşamı boyunca 4 ila 9 sağlıklı ve üretken yıl kaybettiğini belirtiyor. Ağrı, yorgunluk ve eklem şişliği, haftada en az bir günlük kayba karşılık gelebiliyor. Bu nedenle araştırmanın odağı, yalnızca kan değerleri değil, gündelik yaşamda kaybedilen zaman.

Romatoid artrit (RA), multipl skleroz (MS) ve lupus, programın odaklandığı üç hastalık. Programın aktardığına göre bu hastalıklar, dünya genelinde yaklaşık 20 milyon kadını etkiliyor. Yıllık sağlıklı yaşam yılı kaybı ise 6 milyonu aşıyor.

Neden kadınlarda daha sık görülüyor?

Programın açıklaması, kadınlardaki yüksek hastalık yükünü hormonlarla bağışıklık sistemi arasındaki ilişki üzerinden inceliyor. Bununla birlikte açıklama, bütün otoimmün hastalıklar için tamamlanmış tek bir neden sunmuyor. AMPt, özellikle hormon geçişlerinde değişen riski anlamaya çalışıyor.

Östrojen, bağışıklık sisteminin kendi dokularını yabancı tehditlerden ayırma yeteneğini düzenliyor. Bu yetenek, öz tolerans olarak adlandırılıyor. Bağışıklık hücrelerinde östrojen reseptörleri bulunması, iki sistem arasındaki bağlantının biyolojik dayanaklarından biri.

Düzenleyici T hücreleri (Treg), gebelikte artıyor ve doğumdan sonra azalıyor. Ancak hormonların etkisi, hastalığa göre farklılaşıyor. Lupus, yüksek östrojen düzeylerinde kötüleşebilirken RA ve MS, yüksek östrojenli gebelik döneminde sakinleşebiliyor.

Wellcome Leap'e göre mevcut tedaviler, kadınlara özgü riski veya bu riskin biyolojik nedenlerini doğrudan hedeflemiyor. AMPt, bu boşluğu araştırma konusu haline getiriyor. Dolayısıyla program, tek bir hormon ölçümünden çok, zaman içinde değişen bağışıklık ve hormon ilişkisini anlamayı hedefliyor.

Doğum sonrası ve menopoz neden kritik?

İlk doğumu izleyen üç ayda RA riski, programın aktardığı araştırmalarda yaklaşık beş kat artıyor. RA'lı kadınların yaklaşık 5'te 2'sinde doğum sonrası alevlenme görülüyor. MS'te ise gebeliğin son üç aylık dönemindeki sakinleşmeyi, doğum sonrası artan ataklar izleyebiliyor.

Program, MS'li kadınların dörtte birinden fazlasının doğumdan sonraki üç ayda atak geçirdiğini belirtiyor. Lupusta farklı bir örüntü görülüyor. Gebelikte alevlenmeler, yaklaşık iki kat daha sık yaşanıyor.

Menopoz da yalnızca yaşla açıklanamayacak başka bir geçiş dönemi oluşturuyor. Programın aktardığı en büyük analizde MS engellilik ilerlemesi, menopoz sonrasında daha yaygın. RA açısından erken menopozla ilişkilendirilen risk artışı da araştırmanın gerekçeleri arasında bulunuyor.

Bu veriler, her kadının aynı deneyimi yaşayacağını veya mutlaka alevlenme geçireceğini göstermiyor. Ayrıca hastalık başlangıcı, atak ve engellilik ilerlemesi, birbirinden farklı sonuçları ifade ediyor. Yazının sonundaki tablo, bu ayrımı koruyarak programın aktardığı araştırma bulgularını bir araya getiriyor.

AMPt ne yapmak istiyor?

Programın ilk çalışma alanı, hormonlarla bağışıklık sistemi arasındaki ilişkiyi ölçmek ve modellemek. Araştırmacılardan beklenen modeller, hastalığın başlamasını veya alevlenmesini önceden öngörecek. Ölçüm hedefi, en az %80 duyarlılık ve özgüllük.

Duyarlılık, risk taşıyanları yakalama becerisini ifade ediyor. Özgüllük ise risk taşımayanları doğru ayırt etme becerisi. Program, alevlenmeyi en az dört hafta önceden tahmin etmeyi hedefliyor. Yeni hastalık başlangıcı için hedef, en az 12 haftalık öngörü.

İkinci alan, rutin kan tahlilleriyle bağışıklık ve hormon durumunu değerlendirebilecek bir biyobelirteç paneli geliştirmek. Biyobelirteçler, vücuttaki biyolojik süreçler hakkında ölçülebilir bilgi sağlayan göstergeler. Amaç, karmaşık ilişkileri rutin kan ölçümleri üzerinden izleyebilmek.

Üçüncü alan, hormon geçişlerine göre zamanlanan müdahaleleri yalnızca araştırma kapsamında inceleyecek. Bunlar arasında hormon düşüşünü yumuşatmayı araştıran yaklaşımlar ve hastalık seyrini değiştiren tedavilerin zamanlaması bulunuyor. Bir alt çalışma, anne sütüne geçen hormon miktarını ölçecek. Bunların hiçbiri, kişisel hormon tedavisi önerisi oluşturmuyor.

AMPt, alevlenme ve yeni hastalık oranlarını en az üçte bir azaltmayı hedefliyor. Günlük yaşam hedefi ise haftada bir sağlıklı günü geri kazandırmak. Bu, yılda 52 güne kadar karşılık geliyor ve henüz kanıtlanmış bir kazanım değil.

Türkiye'den kimler başvurabilir?

Wellcome Leap AMPt programı, her hukuki yetki alanında kurulmuş tüzel kişilerden teklif kabul ediyor. Türkiye'deki üniversiteler, araştırma kurumları, şirketler ve kar amacı gütmeyen araştırma kuruluşları da başvurabiliyor. Programda Türkiye'ye özel kota bulunmuyor.

Büyük konsorsiyum kurmak gerekmiyor, küçük ekipler de başvurabiliyor. Bir kurumun birden fazla başvuru yapması mümkün. Aşağıdaki saatler, Türkiye saatiyle (TSİ) gösteriliyor. Kaynakta saat verilmeyen aşamalar için yalnızca açıklanan tarih belirtiliyor.

  • Yedi sayfalık özet başvuru portalı, 26 Kasım 2026 saat 07.59'da açılıyor.
  • Özet başvurular, 3 Aralık 2026 saat 07.59'da kapanıyor.
  • Özet geri bildirimi için açıklanan tarih, 17 Aralık 2026.
  • 25 sayfalık tam teklif portalının açılış tarihi, 14 Ocak 2027. Açılış saati belirtilmiyor.
  • Tam tekliflerin son teslimi, 22 Ocak 2027 saat 07.59.
  • Karar tarihi, 20 Şubat 2027. Çalışmaların sözleşmeden yaklaşık 30 gün sonra başlaması bekleniyor.

Bu araştırma kadınlar için ne anlama geliyor?

Wellcome Leap, romatoloji ve nörolojinin bağışıklık belirteçlerini kaydederken üreme dönemini çoğu zaman "arka plan" saydığını belirtiyor. Endokrinoloji ise hormonları ölçerken bağışıklık imzasını yeterince izlemiyor. Programın eleştirisi, kadınların hormon durumları yerine yaşlarına göre gruplanmasına da uzanıyor.

Bu yaklaşımın önemi, aynı yaştaki kadınların farklı hormon geçişlerinde bulunabileceğini araştırmanın merkezine taşıması. Yaşa göre gruplama, bu farklılıkları görünmez bırakabiliyor. Asıl değişim, üreme dönemini tali bilgi değil, araştırmanın temel değişkenlerinden biri kabul etmek.

Takip teknolojilerine ilgi duyanlar için menopoz uygulamaları ve akıllı yüzüklerde kanıt açığı yazımız da ilgili bir çerçeve sunuyor. AMPt'nin hedeflediği biyobelirteç paneli ise henüz bir araştırma hedefi. Program, bugün kullanılabilecek doğrulanmış bir kişisel risk hesabı açıklamıyor.

Gebelik planlayan veya menopoz dönemindeki RA, MS ya da lupus hastası kadınlar, planlarını hekimleriyle konuşmalı. Kendi başınıza ilaç veya hormon başlamayın, bırakmayın ya da doz değiştirmeyin. Kendi durumunuz için mutlaka doktorunuza danışın.

Aşağıdaki rakamlar, Wellcome Leap AMPt programının aktardığı araştırmalardan geliyor. Satırlar, farklı hastalıkları ve farklı sonuçları gösteriyor. Bu nedenle tek bir kişisel risk oranı gibi birleştirilemiyor.

DönemHastalıkProgramın aktardığı değişim
İlk doğumdan sonraki 3 ayRomatoid artritHastalık riski yaklaşık 5 kat artıyor.
Doğum sonrasıMultipl sklerozAtaklar 6 kat artıyor.
GebelikLupusAlevlenmeler yaklaşık 2 kat daha sık görülüyor.
Menopoz sonrası ve öncesiMultipl sklerozEngellilik ilerlemesi, menopoz sonrasında %56, öncesinde %32.
Erken menopozRomatoid artritHastalık riski yaklaşık 3 katına çıkıyor.

Haberde hata mı var?Bize bildirin

Senin fikrin ne?

Bu gelişme hakkında sen ne düşünüyorsun?

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar yapay zekâ destekli ön elemeden geçer; son karar moderatördedir. Topluluk kuralları

Günün teknolojisi, sabah 08.00’de

Seçtiğiniz konularda günün 5 önemli haberi, her biri 30 saniyelik özetiyle. Reklamsız, tek tıkla ayrılırsınız.

Reklam